Một thế giới mới – và những đòi hỏi mới cho nghề nghiệp
Trong hai thập niên qua, thế giới đã chứng kiến làn sóng yêu cầu ngày càng mạnh mẽ: doanh nghiệp không còn chỉ cần tăng trưởng lợi nhuận, mà phải chứng minh họ đang phát triển một cách có trách nhiệm – với môi trường, với con người, và với hệ thống quản trị minh bạch. Đó chính là nội hàm của ESG – viết tắt của Environmental (Môi trường), Social (Xã hội) và Governance (Quản trị).
Nhưng công bố thông tin ESG khi không có xác nhận độc lập thì cũng giống như một bản tự nhận xét không có kiểm chứng. Đây là lúc kiểm toán bền vững (sustainability assurance) xuất hiện như một nhu cầu tất yếu và một mảnh đất nghề nghiệp hoàn toàn mới cho thế hệ kiểm toán viên tiếp theo.
Trong nhiều năm, ESG gần như là lĩnh vực riêng của các nhà tư vấn chiến lược và bộ phận truyền thông doanh nghiệp. Tuy nhiên, bức tranh đó đang thay đổi nhanh chóng khi các cơ quan quản lý trên toàn cầu yêu cầu thông tin ESG phải được kiểm chứng bởi bên thứ ba độc lập – giống kiểm toán báo cáo tài chính truyền thống.
Cột mốc lịch sử: ISSA 5000 ra đời
Tháng 11 năm 2024, Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Đảm bảo Quốc tế (IAASB) chính thức ban hành Chuẩn mực Đảm bảo Bền vững Quốc tế số 5000 – ISSA 5000. Đây là chuẩn mực đầu tiên được thiết kế chuyên biệt cho đảm bảo thông tin bền vững, áp dụng cho mọi hợp đồng đảm bảo ESG bất kể khung báo cáo nào được sử dụng, và sẽ có hiệu lực từ ngày 15/12/2026. Tiếp nối đó, tháng 1 năm 2025, Hội đồng Chuẩn mực Đạo đức Kế toán Quốc tế (IESBA) ban hành Chuẩn mực Đạo đức Quốc tế cho Đảm bảo Bền vững (IESSA), tập trung vào các quy định về tính độc lập của người thực hiện đảm bảo. Hai chuẩn mực này cùng nhau tạo nền tảng pháp lý đầy đủ cho một nghề nghiệp mới đang hình thành.
ISSA 5000 được xây dựng theo nguyên tắc (principles-based), đủ linh hoạt để áp dụng ở mọi ngành nghề và quy mô tổ chức. Chuẩn mực này trung lập với khung báo cáo – tương thích với GRI, ISSB S1/S2, CSRD (ESRS), TCFD, SASB – đồng thời hỗ trợ cả hai mức độ đảm bảo: hợp lý và giới hạn. Điểm đáng chú ý là chuẩn mực tích hợp khái niệm "double materiality" – đánh giá tác động từ cả hai chiều: doanh nghiệp ảnh hưởng đến thế giới như thế nào, và thế giới tác động ngược lại đến doanh nghiệp ra sao.
Những áp lực từ quy định và thị trường
Trong khoảng 5 năm qua, thị trường kiểm toán ESG toàn cầu có mức tăng trưởng nóng. Theo Verdantix, mảng dịch vụ đảm bảo ESG toàn cầu đã tăng từ 1,54 tỷ USD (2022) lên dự kiến gần 5,89 tỷ USD vào năm 2028, tốc độ tăng trưởng bình quân 27% mỗi năm. Mảng tư vấn bền vững cho thấy kết quả còn lớn hơn, với dự báo từ 12,37 tỷ USD (2024) lên gần 30 tỷ USD vào năm 2030, trong đó châu Á là khu vực tăng trưởng nhanh nhất.
Bên cạnh sự tăng trưởng của thị trường, thì áp lực pháp lý về kiểm toán ESG cũng là yếu tố đáng kể. Tại châu Âu, Chỉ thị CSRD yêu cầu báo cáo bền vững bắt buộc là quy định bắt buộc lớn nhất thế giới. Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc và Úc cũng đang triển khai các yêu cầu tương tự với công ty niêm yết. Tại Việt Nam, hành lang pháp lý đang được xây dựng nhanh chóng: từ yêu cầu báo cáo ESG bắt buộc với công ty niêm yết từ năm 2016, đến Thông tư 96/2020/TT-BTC của Bộ tài chính đã mở rộng yêu cầu công bố thông tin về phát thải và lao động. Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg ngày 13/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ xác định hơn 2.000 cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính với hạn nộp báo cáo đầu tiên vào tháng 3/2025.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa công bố và kiểm chứng vẫn còn rất lớn. Theo nghiên cứu của KPMG, 46% doanh nghiệp Việt Nam có đề cập ESG trong truyền thông, nhưng theo PwC (2024), chưa đến 10% có kiểm toán ESG độc lập. Đây không chỉ là con số thống kê – đây là khoảng trống thị trường khổng lồ đang chờ được lấp đầy bởi thế hệ kiểm toán viên mới.
Kiểm toán bền vững khác gì kiểm toán tài chính?
Đây là câu hỏi quan trọng mà sinh viên kiểm toán cần hiểu thấu đáo. Thay vì kiểm tra các con số kế toán quen thuộc, kiểm toán viên bền vững phải xử lý dữ liệu lượng khí thải carbon, chỉ số an toàn lao động, mức độ tuân thủ trong chuỗi cung ứng – vừa khó thu thập, vừa khó kiểm chứng. Cùng lúc đó, lĩnh vực này không có một chuẩn báo cáo duy nhất: GRI, ISSB S1/S2, TCFD, SASB, ESRS đang cùng tồn tại, và kiểm toán viên phải hiểu từng khung cùng khả năng tương thích của chúng.
Sâu hơn nữa, kiểm toán bền vững đòi hỏi tư duy liên ngành thực sự. Không thể kiểm toán phát thải khí nhà kính mà không hiểu phân loại Scope 1, 2, 3 emissions. Không thể kiểm tra chỉ số xã hội mà không nắm luật lao động. Và tính độc lập nghề nghiệp cũng phức tạp hơn – IESSA (2025) đặt ra các yêu cầu riêng, khác với kiểm toán tài chính thông thường. Đây là nghề nghiệp đòi hỏi kết hợp tư duy kế toán với khoa học môi trường, pháp luật và quản trị doanh nghiệp.
Cơ hội nghề nghiệp: rộng mở và chưa đông người
Khoảng cách giữa nhu cầu thị trường và nguồn nhân lực được đào tạo bài bản là cơ hội thực sự cho sinh viên kiểm toán. Các Big 4 toàn cầu (Deloitte, PwC, EY, KPMG) đã mở rộng mảng dịch vụ ESG assurance như một mũi nhọn chiến lược. Doanh nghiệp xuất khẩu sang EU hoặc niêm yết trên thị trường quốc tế ngày càng cần chuyên gia kiểm toán bền vững.
Chứng chỉ nghề nghiệp nên chuẩn bị:
-
GRI Certified Sustainability Professional – chứng chỉ chuyên biệt về báo cáo GRI.
-
Professional Diploma in Sustainability – chứng chỉ về phát triển bền vững của ACCA
-
CIA (Certified Internal Auditor) – kiểm toán nội bộ bền vững là mảng đang tăng trưởng mạnh.
Học tập suốt đời – Bắt đầu từ hôm nay
ESG và kiểm toán bền vững là lĩnh vực điển hình nhất để minh họa cho một thực tế: không có kiến thức nào là đủ cho cả đời nghề nghiệp. Chuẩn mực ISSA 5000 vừa ra đời năm 2024. Bộ khung GRI vừa cập nhật phiên bản mới nhất. Các quy định carbon market tại Việt Nam đang được xây dựng từng ngày.
Đây không phải nhược điểm – đây là đặc trưng của lĩnh vực, và là tín hiệu rõ nhất rằng để đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp thì cần có thói quen học tập liên tục.
Sinh viên có thể bắt đầu từ đâu ngay hôm nay?
-
Đọc các ấn phẩm chính thức từ IAASB, GRI, ISSB – tất cả đều miễn phí và công khai tại iaasb.org, globalreporting.org, ifrs.org/sustainability.
-
Theo dõi báo cáo bền vững của các công ty niêm yết trên HNX, HOSE – đây là nguồn tài liệu thực tế cung cấp nhiều thông tin hữu ích.
-
Tìm hiểu về bộ chứng chỉ GRI hoặc các chứng chỉ ESG của ACCA để định hướng lộ trình nghề nghiệp.
-
Tập nhìn báo cáo doanh nghiệp bằng con mắt kiểm toán viên: dữ liệu này được thu thập như thế nào? Có kiểm chứng được không? Rủi ro sai lệch trọng yếu nằm ở đâu?
ESG và kiểm toán bền vững không chỉ là xu hướng – đó là hướng đi không thể đảo ngược của nghề kiểm toán trong thế kỷ 21. Con đường tốt nhất để chuẩn bị cho tương lai đang thay đổi liên tục chính là rèn luyện năng lực tự học – bắt đầu từ hôm nay.
Trần Thị Hải Vân – Bộ môn kiểm toán